ارتودنسی کودکان: از چه سنی و با چه نشانه‌هایی؟

استخوان فک کودک تا حدود ۱۲ سالگی هنوز در حال رشد است و این یعنی بازسازی استخوان سریع‌تر از بزرگسالی انجام می‌شود. جابه‌جایی دندان در این دوره هم سریع‌تر است و هم چون ریشه هنوز کامل نشده، حرکت دادن دندان با فشار کمتری انجام می‌شود.

نکتهٔ مهم دیگر این است که خیلی از مشکلات فکی در کودکی اصلاً با ارتودنسی حل نمی‌شوند، بلکه اصلاً نباید حل شوند. بعضی از ناهماهنگی‌ها در سنین پایین کاملاً طبیعی‌اند و اگر زود اقدام کنیم، ممکن است بیمار را وارد درمانی کنیم که اصلاً به آن نیاز نداشت.

درمان ارتودنسی کودکان معمولاً دو مرحله دارد. مرحلهٔ اول در حدود ۶ تا ۸ سالگی انجام می‌شود و هدفش درمان ارتودنسی نیست؛ بیشتر فضا نگه داشتن، وسیع کردن فک بالا و هدایت رشد است. این مرحله گاهی حتی بدون براکت و فقط با وسیلهٔ متحرک انجام می‌شود و معمولاً کوتاه است، حدود ۶ تا ۱۲ ماه.

مرحلهٔ دوم، درمان اصلی با براکت، در حدود ۱۰ تا ۱۵ سالگی شروع می‌شود؛ زمانی که بیشتر دندان‌های دائمی درآمده‌اند. این مرحله همان درمانی است که همه به خاطرش مراجعه می‌کنند و معمولاً بین ۱۵ تا ۲۴ ماه طول می‌کشد.

این تقسیم‌بندی برای خیلی از والدین تازه است، چون انتظار دارند یا زود شروع کنند و تمام شود، یا صبر کنند تا نوجوان شوند و یک‌باره شروع کنند. واقعیت این است که برای بعضی بچه‌ها مرحلهٔ اول تفاوت بزرگی در نتیجهٔ نهایی ایجاد می‌کند.

مهم‌ترین نشانه، وضعیت دندان‌ها در سال‌های اول است. اگر تا حدود ۵ سالگی هیچ دندانی درآمده باشد، یا دندان جلو بعد از ۱۲ سالگی هنوز نیامده باشد، بهتر است بررسی شود. همچنین از دست دادن زودهنگام دندان شیری، به‌ویژه اگر قبل از ۵ سالگی اتفاق افتاده باشد، مهم است چون فضای دندان دائمی جمع می‌شود.

نشانه‌های فکی معمولاً در چهره دیده می‌شوند: دندان‌های جلو به‌طور واضح جلوتر از حالت طبیعی، فک کوچک‌تر از حد معمول نسبت به صورت، یا وقتی دهان را می‌بندید، دندان‌های جلو روی هم قرار نمی‌گیرند و فاصله دارند.

در مورد کودکان بزرگ‌تر، خودِ کودک هم معمولاً متوجه می‌شود: مسخره شدن به خاطر دندان جلو، مشکل در جویدن، یا گیر کردن زبان بین دندان‌ها هنگام قورت دادن. این آخری نشانهٔ مهمی است، چون در بزرگسالی به مشکلات فک و حتی مشکلات تنفسی تبدیل می‌شود.

مکیدن انگشت یا پستانک تا حدود ۳ سالگی طبیعی است. اما اگر بعد از ۵ سالگی ادامه پیدا کند، اثر آن روی شکل فک باقی می‌ماند و می‌تواند جلو آمدن دندان‌ها یا باریک شدن فک بالا را ایجاد کند.

تنفس از راه دهان، جدا از بوی بد و خشکی دهان، یکی از مهم‌ترین مواردی است که باید بررسی شود. کودکی که همیشه با دهان باز می‌خوابد یا تنفس می‌کند، ممکن است در واقع به دلیل بزرگی لوزی یا گرفتگی بینی تنفس دهانی کند. تا وقتی علت تنفس بررسی نشود، ارتودنسی نتیجهٔ پایدار نمی‌دهد.

جویدن ناخن، نگه داشتن اشیا بین دندان‌ها و عادت فشار دادن زبان به دندان جلو همگی در طولانی‌مدت اثر مخرب دارند. برای بیشتر این عادت‌ها، نکتهٔ مهم کاهش تدریجی است نه قطع ناگهانی، و گاهی یک وسیلهٔ مخصوص در دهان کمک می‌کند.

این سؤال تقریباً برای همهٔ والدین پیش می‌آید و پاسخ صادقانه این است: تا حد زیادی بله. حتی با بهترین برنامه‌ریزی، کودکی که نمی‌خواهد همکاری کند، درمان سخت‌تری خواهد داشت.

کاری که می‌توانید انجام دهید این است که تصمیم را برای خودتان بگیرید و فرزندتان را وارد جزئیات نکنید. کودک ۷ ساله لازم نیست بداند تفاوت کلاس ۲ و کلاس ۳ چیست؛ کافی است بداند دستگاه یک وسیله است که به او کمک می‌کند لبخندش مرتب شود.

در مطب هم معمولاً با خودِ کودک صحبت می‌کنیم و از زبان خودش توضیح می‌دهیم. اگر کودک از قبل با دندانپزشک تجربهٔ بدی داشته باشد، صبر کردن و کار کردن روی اعتماد او، خودش یک بخش مهم از درمان است.

کودکی که ارتودنسی می‌شود، تا حدود ۱۸ سالگی در معرض بازگشت ناهنجاری است، چون استخوان فک هنوز در حال تغییر است. به همین دلیل نگهدارنده باید تا مدت قابل‌توجهی، نه فقط چند ماه، استفاده شود.

در کودکان معمولاً نگهدارنده‌های متحرک یا چسبی استفاده می‌شود. چسبیدن یک نگهدارندهٔ جدید به دندان، ساده‌تر است و بیمار معمولاً تحمل بیشتری نسبت به آن نشان می‌دهد.

پیگیری منظم بعد از پایان درمان، بخشی از خودِ درمان است. معمولاً یک سال هر سه ماه، سپس سالی یک‌بار. در این جلسات می‌شود هر مشکلی را که خیلی زود شکل گرفته، با کار ساده‌ای اصلاح کرد.